Tabiiy va kimyoviy tolalar

Tabiiy va kimyoviy

Tabiiy tolalar yetishtiriladi. Kimyoviy tolalar eritilgan yogʻoch sellyulozasidan qayta shakllantiriladi (sunʼiy) yoki neft asosidagi polimerlardan sintez qilinadi (sintetik) va uzluksiz filament yoki kesilgan shtapel tola holida chiqariladi. Bugun poliefir jahon tola hajmining yarmidan koʻpini, paxta esa taxminan beshdan bir qismini tashkil etadi.

Paxta batafsil

Jahon hosilining katta qismi oʻrta tolali paxta (Gossypium hirsutum, upland). Ingichka tolali paxtaning (Gossypium barbadense: pima, giza) shtapel uzunligi 1 3/8 dyuym (taxminan 35 mm) va undan ortiq; undan eng ingichka iplar yigiriladi.

• Shtapel uzunligi: tolalarning uzunroq yarmining oʻrtacha uzunligi. Oʻrta tolali paxtada odatda 25–30 mm; tola qancha uzun boʻlsa, ip shuncha ingichka, mustahkam va kam tukli chiqadi.
• Uzunlik boʻyicha bir xillik: oʻrtacha uzunlikning shtapel uzunligiga nisbati, foizda; 80–82 — oʻrtacha, 83–85 — yuqori. Past bir xillik kalta tola va yoʻgʻon joylar koʻpligini bildiradi.
• Mustahkamlik: tola tutamining uzilish kuchi, g/teks; 29–30 — yuqori, 31 va undan ortigʻi — juda yuqori.
• Mikroneyr: maʼlum massadagi tolaning havo oʻtkazuvchanligi, ingichkalik va yetuklikning umumiy koʻrsatkichi. AQSh garov shkalasida 3,7–4,2 ga ustama toʻlanadi; 3,4 va undan past yoki 5,0 va undan yuqori qiymatga chegirma qilinadi.
• Yetuklik: tola devorining qanchalik qalinlashgani. Yetilmagan tola uziladi, neps hosil qiladi va ochroq boʻyaladi: toʻq ranglarda oq nuqtalar paydo boʻladi.
• Rang va iflos aralashmalar: yorugʻlik qaytarish (Rd) va sargʻishlik (+b) rang darajasini belgilaydi, masalan 31 (Middling, oq); iflos aralashmalar — barg va poʻstloq zarralari egallagan yuza ulushi.

Har bir toyning namunasi taxminan 21 °C va 65% nisbiy namlikda saqlangach, HVI (High Volume Instrument) tizimida oʻlchanadi; klassyor barg ifloslik darajasini qoʻshadi.

Organik paxta, Better Cotton, qayta ishlangan paxta

• Organik paxta sintetik pestitsid va oʻgʻitlarsiz, genetik modifikatsiyalanmagan chigitdan, sertifikatlangan organik fermalarda yetishtiriladi; u jahon paxtasining 1% ga yaqin. Zanjir boʻylab u OCS yoki GOTS boʻyicha kuzatiladi; GOTS qayta ishlashning ekologik va ijtimoiy shartlarini ham qamraydi.
• Better Cotton dastur tamoyillariga — oʻsimliklarni himoya qilish, suv, tuproq va munosib mehnat boʻyicha — amal qiluvchi litsenziyalangan xoʻjaliklarda yetishtiriladi. Uning koʻp qismi massa balansi boʻyicha sotiladi: xaridlar litsenziyalangan fermalar hosili bilan qoplanadi, ammo buyumda aynan oʻsha paxta boʻlishi shart emas. Jismoniy modellar (segregatsiya, nazorat ostida aralashtirish) uni alohida saqlaydi va kelib chiqqan mamlakatigacha kuzatadi.
• Qayta ishlangan paxta bichish chiqindilari yoki eskirgan toʻqimachilik buyumlarini titib olinadi. Tola kaltaroq boʻlgani uchun odatda birlamchi paxta yoki poliefir bilan aralashtiriladi va pnevmomexanik usulda yigiriladi; tarkibi RCS yoki GRS sertifikati bilan tasdiqlanadi.

Aralashmalar va ular nima uchun kerak

Aralashma tolalarni ularning hech birida alohida boʻlmagan xususiyatlar uchun yoki kerakli narxga erishish uchun birlashtiradi. U massa boʻyicha, asosiy toladan boshlab yoziladi: 60/40 paxta-poliefir.

• Paxta-poliefir (paxta yarmidan koʻp boʻlsa, CVC): mustahkamroq, tezroq quriydi, kamroq kirishadi va gʻijimlanadi, arzonroq; namni kamroq shimadi, koʻproq pilling hosil qiladi va ikki sinf boʻyoq talab qiladi.
• Paxta-elastan, kulirkada koʻpincha 95/5: tanaga yopishib turadigan kiyimlar uchun choʻziluvchanlik va shaklni tiklash.
• Paxta-zigʻir: zigʻirning salqin, quruq sezilishi va notekis koʻrinishi paxtaning yumshoqligi bilan birga.
• Paxta-viskoza va paxta-poliefir-viskoza: yumshoqroq sezilish, chiroyli tushish va futbolkalarda melanj koʻrinish.